Wyspa.html



Ten artykuł dotyczy pojęcia geograficznego. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.

Mała wyspa oceaniczna w archipelagu Fidżi

Wyspa – każdy z trwałych fragmentów lądowej powierzchni Ziemi, który jest otoczony ze wszystkich stron wodą oraz jest mniejszy powierzchniowo od Australii. Wyspy istnieją więc na rzekach^[1], jeziorach, stawach, morzach i oceanach. Za wyspy nie uznaje się ruchomych ławic piaszczystych, ani obszarów lądu zalewanych podczas przypływów.

Wyspy mogą być samotne albo mogą tworzyć skupiska – archipelagi, przy czym te ostatnie grupowane są zarówno według kryteriów geograficznych, jak i geologicznych.

Wyspy mogą powstawać na skutek:

• zanurzenia lądu o urozmaiconej rzeźbie powierzchni,
• nierównomiernego wypiętrzenia obszaru szelfowego,
• budującej działalności fal morskich,
• działalności organizmów żywych (wyspa koralowa),
• działalności podwodnych wulkanów (wyspa wulkaniczna).
• trzęsienia ziemi,
• działalności człowieka – sztuczne wyspy, np. torpedownia w Gdyni, czy Palm Islands w Dubaju^[2].

Szczególnym przypadkiem są wyspy pływowe powstające okresowo, tracące połączenie z lądem stałym podczas przypływów.

edytuj Podział wysp

Generalnie wyspy dzielą się na kontynentalne i oceaniczne, przy czym podział ten nie jest całkowicie precyzyjny, co może prowadzić do niewłaściwego ich zaszeregowania.

edytuj Wyspy kontynentalne

Do tej kategorii zaliczamy wyspy leżące w pobliżu kontynentu, na jego szelfie kontynentalnym. Takimi wyspami kontynentalnymi są Trinidad w Ameryce Południowej, Grenlandia w Ameryce Północnej, Tasmania w Australii, Sumatra w Azji, czy Wyspy Brytyjskie w Europie.

Odrębną podkategorię stanowią wyspy mikrokontynentalne powstałe w wyniku tworzenia się szczelin w dnie morskimi i oddzielania partii masy kontynentalnej. Przykładem jest Madagaskar w Afryce.

Inną podkategorię stanowią wyspy powstałe z łach piaszczystych nanoszonych w wyniku działania prądów morskich lub materiału lądowego wynoszonego przez ujścia większych rzek. Przykładami są tu Półwysep Helski i Mierzeja Wiślana, które w przeszłości były takimi wyspami.

edytuj Wyspy oceaniczne

Do tej kategorii zalicza się wyspy nie związane z szelfem kontynentalnym. W ogromnej większości są one pochodzenia wulkanicznego. Zazwyczaj układają się w łańcuchy powstające wówczas, gdy aktywność wulkaniczna przenosi się poza zastygający fragment płyty lądotwórczej. Przykładami są tu archipelagi Marianów i Aleutów na Pacyfiku oraz Antyle na Atlantyku. Innym przykładem jest Islandia powstała w wyniku wypiętrzenia sie płyty tektonicznej ponad powierzchnię oceanu.

Innego typu wyspami oceanicznymi są atole, efekt budowy rafy koralowej wokół zanurzającej się wyspy wulkanicznej. Koralowce rozbudowują rafę aż do powierzchni oceanu stając się zaczynem do powstania wyspy. Charakterystycznym przykładem są Malediwy na Oceanie Indyjskim.

edytuj Etymologia nazwy

Słowo wyspa (wg. Aleksander Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 1927) pochodzi przypuszczalnie od pol. i czes. wysyp lub nasyp, co, w połączeniu z łac. insula, zastąpiło dawniejsze słowo ostrów, używane w czasach dzisiejszych jedynie w nazewnictwie (np. Ostrów Lednicki) oraz otok (opływ wody), który w XV wieku stracił pierwotne znaczenie na rzecz (dzisiaj siniak) siności po uderzeniu.

Przypisy

edytuj Zobacz też

Zobacz galerię na Wikimedia Commons:
Wyspa

• wyspy świata,
• największe wyspy świata
• lista polskich wysp
• Pływające wyspy
• film Wyspa w reżyserii Kim Ki-Duka