Toruń.html



Ten artykuł dotyczy miasta w województwie kujawsko-pomorskim. Zobacz też: inne miejscowości o tej nazwie.

Panorama miasta z lewego brzegu Wisły

Współrzędne: 53°02' N 18°37' E53.0333333 18.6166667 (Toruń)

Toruń
Herb Torunia Flaga Torunia
Dewiza: Durabo (Przetrwam)
Województwo	kujawsko-pomorskie
Powiat	miasto na prawach powiatu
Założono	pierwsza osada : 9000 lat p.n.e.
Prawa miejskie	1233
Prezydent miasta	Michał Zaleski (e-mail)
Powierzchnia	115,72 km²
Położenie	53° 02' N 18° 37' E
Wysokość	36-90 m n.p.m.
Ludność (2008)  • liczba ludności  • gęstość  • aglomeracja	206 619[1] 1790 os./km² 298 582
Strefa numeracyjna (do 2005)	+ (48) 056
Kod pocztowy	87-100 do 87-120
Tablice rejestracyjne	CT
Położenie na mapie Polski Toruń
Miasta partnerskie	Czadca, Filadelfia, Getynga, Guilin (桂林), Hämeenlinna, Kaliningrad, Lejda, Novo Mesto, Swindon, Łuck
Urząd miejski3 Wały Gen. Sikorskiego 8 87-100 Toruń tel. (0-56) 6118777, 6118772; faks (0-56) 6221670
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Wiadomości w Wikinews
Toruń w Wikicytatach
Strona internetowa miasta

Stare Miasto w Toruniu widziane z lewego brzegu Wisły

Toruń członkiem Związku Hanzeatyckiego od 1280

Ratusz Staromiejski z 1391

W 1454 na Zamku Dybowskim nadano przywileje "złotej wolności szlacheckiej"

Kościół św Jakuba na Nowym Mieście

Toruń z mostem przez Wisłę z 1500

Toruń twierdzą od 1641

Księstwo Warszawskie 1807-1815

Budynek Teatru Horzycy z 1904

Pomnik Zbigniewa Lengrena w Toruniu, twórcy słynnego psa Filusia

Protestanckie dziedzictwo dzisiaj, na zdjęciu: toruński Zbór Ewangelicznych Chrześcijan

Toruń (niem. Thorn, łac. Thorunia, Torunium, Thorvnivm) – miasto w województwie kujawsko-pomorskim, położone nad Wisłą i Drwęcą. Jeden z nawiększych w regionie ośrodów naukowych, duży ośrodek gospodarczy i kulturalny.

Od 1999 siedziba władz samorządowych województwa kujawsko-pomorskiego oraz Urzędu Marszałkowskiego. Siedziba Sejmiku Wojewódzkiego^[2]. Siedziba starosty powiatu toruńskiego, a także powiat grodzki. W latach 1920-1939 stolica województwa pomorskiego, w latach 1945-1975 w województwie bydgoskim, w latach 1975-1998 stolica województwa toruńskiego.

Jest jednym z najstarszych miast polskich. Od 1992 Toruń jest stolicą diecezji toruńskiej. W 1997 toruński zespół staromiejski został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego UNESCO, a od 2004 jest ogólnopolską siedzibą Ligi Polskich Miast UNESCO. W 2007 toruńska starówka została wpisana na listę 7 Cudów Polski dziennika "Rzeczpospolita". Toruński Rynek i Ratusz Staromiejski kandydują w plebiscycie National Geographic Polska do grona 30 najpiękniejszych miejsc na świecie.^[3]

edytuj Historia

Zobacz więcej w osobnych artykułach: kalendarium toruńskie, konsulaty w Toruniu.

edytuj Początki osadnictwa

Obszar dzisiejszego miasta stanowił dogodne miejsce dla osadnictwa w epokach prehistorycznych. Styk trzech krain geograficznych, dostęp do rzeki, oraz dogodna przeprawa (bród) przez Wisłę, sprawiała iż osadnictwo na obszarze dzisiejszego miasta i w jego okolicy rozwijało się od paleolitu, ok. 9 tys. lat p.n.e. Przez Toruń prowadził także bursztynowy szlak.

Najstarsze ślady bytności człowieka 11 tys. lat temu znajdują się na lewym brzegu Wisły, w obecnej dzielnicy Podgórz, gdzie istniała osada ludności koczowniczej. W kolejnych tysiącleciach osadnictwo ulegało coraz większej intensyfikacji. W neolicie ludność kultury pucharków lejkowatych i kultury amfor kulistych zajmowała się głównie uprawą roli i hodowlą. Na obszarze dzisiejszego Starego Miasta znajdują się ślady osadnictwa wysoko rozwiniętej kultury łużyckiej. Dokładne badania archeologiczne w prezbiterium kościoła św. Janów wykazały istnienie tej kultury od 1000 do 500 r. p.n.e.

Osadnictwo które miało bezpośredni wpływ na późniejszy rozwój miasta jest datowane na VIII w. Na prawym brzegu Wisły, na terenie późniejszego zamku krzyżackiego powstała osada, która w X w. została wzmocniona wałem od strony lądu (Wisła sama w sobie stanowiła barierę ochronną). Na zachód od niej znajdowała się osada podgrodowa. Gród ten spełniał swoje funkcje wojskowo-administracyjne do końca XII w. Nie znamy bezpośrednio przyczyn jego upadku, jednak prawdopodobnie został on zniszczony, podobnie jak wiele innych grodów ziemi chełmińskiej, w wyniku najazdów pruskich.

edytuj Czasy krzyżackie

Początek miastu dali Krzyżacy w 1230, dla których był on punktem wyjścia do podboju plemion pruskich i tworzenie państwa krzyżackiego. Pierwszą wzmiankę historyczną o Toruniu zawiera dokument lokacyjny z 28 grudnia 1233 roku wystawiony przez Hermana von Salza, mistrza krzyżackiego. Pierwotnym miejscem lokacji był odcinek prawego brzegu Wisły, od wyspy zwanej Liszką na dwie mile w dół rzeki, pokrywający się z obszarem dzisiejszego Starego Torunia. Niestety mimo poszukiwań archeologicznych nie udało się odkryć śladów pierwotnej osady. Istnieje legenda według której najwcześniejszą siedzibą krzyżaków była korona rosnącego tam olbrzymiego dębu. Z powodu częstych powodzi nawiedzających te nisko położone tereny w roku 1236 przeniesiono miasto w górę rzeki w miejsce jego obecnego położenia. Zamek krzyżacki zaczęto budować na miejscu wcześniejszej osady słowiańskiej, wykorzystując jej formę powierzchni. Nowe terytorium miasta określa odnowiony przywilej chełmiński z 1251 roku, który został wystawiony w miejsce starego, zniszczonego w pożarze. 13 sierpnia 1264 nadano prawa miejskie drugiej osadzie – Nowemu Miastu, od wschodu stykającemu się ze Starym Miastem. W 1454 r. oba miasta połączono, zachowując jednak dzielące je mury obronne.

W 1280 r. Toruń stał się członkiem Hanzy, bardzo ważnej organizacji handlowej średniowiecza w tej części Europy. Przez pewien okres Toruń pełnił funkcje sekretarza Hanzy. Zapewniało to znaczące źródło dochodów i impuls do wzrostu. Miasto szybko wypełniło się kościołami, ratuszem i innymi budynkami. W 1365 Toruń otrzymał prawo składu. XIV-XV wiek to pierwszy okres szybkiego rozwoju miasta. Toruń stał się ważnym miastem w Prusach i dużym ośrodkiem handlowym, liczącym aż 20.000 mieszkańców.

1 lutego 1411 w Toruniu zawarto I pokój toruński. Jednak niezadowolenie mieszczan wynikające z kryzysu w jakim znalazło się państwo zakonne skłoniło ich ku władzom polskim. W 1454 wybuchło powstanie antykrzyżackie, zburzono zamek krzyżacki. Był to początek polsko-krzyżackiej wojny trzynastoletniej. Dla wzmocnienia poparcia szlachty król polski w 1454 nadał słynne przywileje szlacheckie. Stało się to na Zamku Dybowskim, podmiejskiej osadzie Nieszawa (obecnie dzielnica Torunia). Torunianie gruntownie przyczynili się do osłabienia państwa krzyżackiego, odgrywając kluczową rolę w antykrzyżackim Związku Pruskim, pośrednio otwierając Polsce drogę do Bałtyku. 19 października 1466 II pokój Toruński zakończył wojnę trzynastoletnią. W wyniku jego postanowień Toruń wraz z Prusami Królewskimi wszedł w skład państwa Polskiego.

edytuj W granicach Rzeczypospolitej

Okres XVI i 1. poł. XVII w. to czas szybkiego rozwoju Torunia. Miasto bogaciło się na handlu wiślanym (głównie spław zboża, drewna), składzie soli i towarów solonych, wielkich dorocznych jarmarkach międzynarodowych ustanowionych przywilejem Kazimierza Jagiellończyka w 1472 r., osiągało ogromne zyski ze swojego 360 km2 patrymonium. Rozbudowywano ratusz, gotyckie kamienice przebudowywano w duchu renesansu i manieryzmu niderlandzkiego, bogaciły się rody patrycjuszowskie, działało aż ponad 50 cechów rzemieślniczych, skupiając ponad 700 mistrzów, powstawały wybitne artystycznie dzieła, wśród których m.in. słynne toruńskie wyroby złotnicze, snycerskie, intarsjowane i in. 19 lutego 1473 przy ul. Św. Anny urodził się Mikołaj Kopernik. W 1500 zawieszono na wieży kościoła św. Jana największy w ówczesnej Polsce dzwonu Tuba Dei oraz otwarto drugi po krakowskim i najdłuższy w Polsce drewniany most przez Wisłę. W 1501 w Sali Królewskiej Ratusza Staromiejskiego zmarł król Jan Olbracht. 15 czerwca 1528 została otwarta w mieście mennica królewska, przy ulicy Mostowej, zastępując dotychczasowe mennice: krzyżacką i miejską. W pierwszej poł. XVI w rozpowszechniła się w Toruniu reformacja, do której przystąpiła znaczna część mieszczan. W 1557 r. Toruń stał się oficjalnie miastem luterańskim. W 1568 nastąpiło otwarcie Gimnazjum Akademickiego, a w 1594 uroczyste podniesienie go do rangi uczelni półwyższej (jednej z pierwszych w kraju). Niebawem powstało pierwsze w północnej Polsce Muzeum. W pierwszej połowie XVII w. Toruń, jako jedno z kilku największych miast Rzeczypospolitej Obojga Narodów zamieszkiwało ok. 18 000 mieszkańców. Z racji swej niezależności, którą zawdzięczał królewskim przywilejom i pozycji gospodarczej, Toruń wraz ze swoim patrymonium - pomimo, że leżał na obszarze województwa chełmińskiego i był jego największym miastem - wyłączony był z administracji województwa, stanowiąc jednostkę autonomiczną, samorządną.

Druga połowa XVII wieku to czas osłabienia miasta ze względu na toczące się w jego rejonie wojny. W 1629 miasto odparło pierwsze oblężenia Szwedów. Rozpoczęto budowę fortyfikacji bastionowych, dzięki czemu Toruń stał się jedną z najpotężniejszych twierdz w Rzeczypospolitej. W 1645 w mieście odbyło się Colloquium charitativum, jedyne na świecie spotkanie ekumeniczne w celu pogodzenia katolików i protestantów. W 1658 wojska króla Jana Kazimierza po szwedzkim oblężeniu odzyskały Toruń.

24 września – 9 października 1703 miało miejsce katastrofalne, najdotkliwsze w całej historii bombardowanie miasta przez wojska szwedzkie, dowodzone przez Karola XII. Spłonęła znaczna część Rynku, ratusz i kościoły. W 1708 r. ludność miasta została zdziesiątkowana przez wielką epidemię dżumy (w ciągu kilku miesięcy zmarło 4 tyś. mieszkańców). Miasto już do końca XVIII w. nie odzyskało swojej świetności i nie podniosło się ze zniszczeń spowodowanych wojnami i epidemiami.

Od 7 października do 22 października 1709 przebywał w Toruniu car Rosji Piotr I. Na tle zaostrzających się konfliktów religijnych 16 lipca 1724 doszło do tzw. "Tumultu Toruńskiego", zakończonego surowym wyrokiem sądu królewskiego i ścięciem protestanckiego burmistrza miasta, Jana Godfryda Roesnera, co odbiło się głośnym echem poza granicami kraju, jako tzw. Toruński krwawy sąd. W 1767 r. została w Toruniu przez ewangelicką szlachtę zawiązana konfederacja toruńska.

edytuj W Królestwie Prus

Pierwszy rozbiór Polski pozostawił Toruń przy Polsce, ale pozbawił miasto ziem, będących jego własnością, oraz sprawił, iż osłabł handel na Wiśle, co pozbawiło miasto głównych dochodów. Drugi rozbiór włączył Toruń w skład Królestwa Prus. 24 stycznia 1793 wojska pruskie wkroczyły do miasta. Ludność zmniejszyła się do 6.000 mieszkańców. W 1797 założono pierwszy w kraju Ogród Zoobotaniczny.

Czasy napoleońskie dla Torunia oznaczały ogromne osłabienie gospodarcze, kontrybucje i zniszczenia. Na mocy traktatu w Tylży 7 lipca 1807 Toruń znalazł się w Księstwie Warszawskim. 21 kwietnia 1809 na trzy tygodnie Toruń stał się stolicą Księstwa Warszawskiego, będąc miejscem rezydowania ewakuowanego z Warszawy rządu. 2 czerwca 1812 cesarz Francuzów Napoleon I przybył wraz ze swoją wielką armią do Torunia. Zwiedził Dom Kopernika, zaplanował wybudowanie jego pomnika. Przygotowując miasto do obrony, zniszczył przedmieścia, rozbierając okoliczne kościoły i zamki na budulec, przerabiając zabytki średniowieczne na twierdze. Po przegranej Napoleona 22 września 1815 na mocy postanowień kongresu wiedeńskiego Toruń wrócił do Prus.

Okres pruski w XIX wieku to powolny rozkwit gospodarczy i nowe inwestycje, ograniczone jednak przez uczynienie z miasta twierdzy. Zbudowano wodociągi, kanalizację, linie tramwajowe, żelazny most przez Wisłę, nowy Dwór Artusa, teatr. Linie kolejowe połączyły Toruń z Warszawą, Bydgoszczą, Poznaniem, Olsztynem, Chełmżą i Grudziądzem. Toruń zyskał tramwaje elektryczne szybciej niż Warszawa. W ramach tworzenia twierdzy zbudowano 15 dużych fortów oraz ponad dwieście mniejszych obiektów militarnych. Toruń został wciśnięty w kilkunastokilometrowy pierścień umocnień i stał się najnowocześniejszą i największą twierdzą w Europie. Utworzone zostały Konsulaty Rosji i USA. Funkcja militarna ograniczyła jednak częściowo szybki rozwój terytorialny i przemysłowy. Mimo to miasto wchłonęło przedmieścia – Mokre, Chełmińskie, Jakubskie.

Okres pruski to także coraz silniejsze zmagania o polskość miasta, które w drugiej połowie XIX w. stało się największym ośrodkiem polskości na Pomorzu. W 1867 wydano Gazetę Toruńską, pierwszą polskojęzyczną gazetę Pomorza. W 1875 utworzono silne i prężnie działające Towarzystwo Naukowe, skupiające intelektualne siły Pomorza, jedno z pierwszych w Polsce. Polacy zyskali mandaty w Radzie Miasta.

edytuj Okres międzywojenny i II wojna

Po I wojnie światowej w wyniku postanowień traktatu wersalskiego Toruń został przyznany odrodzonej Polsce. 18 stycznia 1920 wojska niemieckie opuściły Toruń. Miasto, będące największą ostoją polskości na Pomorzu i oddziałującym na całe Pomorze i Warmię skupiskiem licznych polskich organizacji społecznych i naukowych, liczące w 1921 r. 37.356 mieszkańców, zostało stolicą województwa pomorskiego i zaczęło odzyskiwać dawną, przedrozbiorową pozycję. Rozpoczął się ponowny okres znacznego rozkwitu miasta. Wybudowano wiele budynków użyteczności publicznej, nowoczesnych dróg i stworzono dalekosiężny plan rozwoju przestrzennego. Pięć państw otwarło swe konsulaty, w tym Niemcy – Generalny Konsulat obejmujący trzy województwa. W 1928 otwarto nowoczesną halę wystawową w Toruniu. W 1929 w hali Wiktorii Bernard Marwiński założył jedyną w regionie wytwórnię filmową. Uruchomiona została Rozgłośnia Pomorska Polskiego Radia w Toruniu, druga pod względem mocy w kraju po warszawskiej. W 1933 nastąpiło otwarcie drugiego mostu przez Wisłę. W 1939 populacja Torunia wynosiła około 80.000 mieszkańców. W latach 30. Toruń charakteryzował się największym po Gdyni wskaźnikiem przyrostu naturalnego w skali kraju. Rozwinęła się także nauka i kultura. Obok polskich instytucji mających swój rodowód w czasach zaborów, teraz dodatkowo zaczęło się tworzyć nowe środowisko kulturalne i naukowe, w którym miejsce znalazła m.in. inteligencja napływowa, głównie z dawnej Galicji. W Toruniu podejmowali pracę i osiedlali się liczni twórcy i artyści W 1920 powstała Konfraternia Artystów, w 1921 Pomorskie Towarzystwo Muzyczne, w 1923 Książnica Miejska, będąca największą biblioteką na Pomorzu i jedną z największych w Polsce, 1925 powstał Instytut Bałtycki. W 1938 zapadła decyzja o utworzeniu w 1940 uniwersytetu w Toruniu, jako filii Uniwersytetu Adama Mickiewicza.

7 września 1939 do miasta wkroczył Wehrmacht, a Toruń znalazł się w prowincji Gdańsk-Prusy Zachodnie. 1 lutego 1945 bez większych zniszczeń Armii Czerwona zajęła Toruń.

edytuj Czasy powojenne

W okresie PRL miasto straciło na znaczeniu. Wprawdzie powołano w 1945 Uniwersytet Mikołaja Kopernika dziś największy uniwersytet w północnej Polsce i jeden z najwyżej klasyfikowanych w kraju - utworzyła go kadra wileńskiego Uniwersytetu Stefana Batorego, jednak tuż po wojnie przeniesiono władze wojewódzkie do - jako argumentowano - bardziej robotniczej Bydgoszczy, sprzyjającej nowemu systemowi socjalistycznemu. W ślad za tym przeniesiono wiele instytucji naukowych, kulturalnych związanych z nowym uniwersytetem oraz pozostałe urzędy administracji, rozgłośnię radiową i inne. Przez pierwsze powojenne dziesięciolecia miasto pozbawione centralnie przyznawanych środków na inwestycje zastygło w rozwoju. Nowe inwestycje przemysłowe powstawać zaczęły głównie w latach 60. i 70. XX w., zwłaszcza pod naciskiem miejskich władz wobec wojewódzkich urzędów planowania i zagospodarowania przestrzennego.

1 czerwca 1975 Toruń stał się stolicą województwa toruńskiego, a od 1 stycznia 1999, po reformie administracyjnej współstolicą kujawsko-pomorskiego (z siedzibą m.in. Sejmiku i Urzędu Marszałkowskiego).

Po 1989 miasto stało się centrum inwestycyjnym, naukowym i turystycznym regionu. Rozbudował się Uniwersytet Mikołaja Kopernika. Powstały nowe uczelnie, hotele, muzea. Pojawili się prywatni inwestorzy. W 1997 wpisano zespół Starego i Nowego Miasta oraz ruiny zamku krzyżackiego na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego UNESCO, a w 2004 wybrano Toruń na ogólnopolską siedzibę Ligi Polskich Miast i Miejsc UNESCO. W 2006 rozpoczęła się budowa strefy inwestycyjnej Crystal Park w podtoruńskich Łysomicach.

W 2007 rozpoczęły się starania Torunia o uzyskanie tytułu Europejskiej Stolicy Kultury 2016.

Zobacz też: Toruńskie pierniki

edytuj Warunki naturalne, ochrona przyrody

Kaplica Św. Barbary na toruńskiej Barbarce

Struga Łysomicka w rezerwacie Las Piwnicki

Rezerwat na Kępie Bazarowej

edytuj Położenie Torunia

Zobacz więcej w osobnym artykule: Kotlina Toruńska.

Toruń położony jest w zalesionej Kotlinie Toruńskiej, po obu stronach rzeki Wisły, otoczony prawie ze wszystkich stron lasami. Tereny w Toruniu i okolicy, w bezpośrednim sąsiedztwie Wisły są obniżone (najczęściej do poziomu 33-36 m n.p.m.) i stanowią wąski, długi pas terenu równinnego, położony na linii wschód-zachód, o szerokości ok. 100-500 metrów po obu stronach Wisły i o wysokiej jakości gleby (organiczna, II, III klasa). Dalej od niecki rzeki teren wznosi się (50-60 m n.p.m.), często stromo (np. osiedle Na Skarpie), staje się pagórkowaty, tworząc malownicze tarasy, o ziemi piaszczystej (V, VI klasa). Generalnie teren wokół Torunia określany jako pagórkowaty (w 90%).

Bezpośrednio wokół Torunia, prawie ze wszystkich stron, otaczają go znaczne obszary leśne (co jest w Polsce rzadkością), stanowiące atrakcyjne tereny rekreacyjne – Barbarka, Las Bielawski, Bielański, Łysomicki, Papowski, Lasy Ciechocińskie, Puszcza Bydgoska, oraz trzy rezerwaty. Część terenów leśnych oraz duża ilość parków znajduje się w samym mieście.

edytuj Atrakcje przyrodnicze i tereny zielone

Zobacz więcej w osobnych artykułach: Parki i tereny zielone Torunia i okolicy, Pomniki przyrody w Toruniu.

W Toruniu znajduje się duża ilość terenów zielonych, a miasto zalicza się do jednego z najbardziej zielonych w Polsce (około 30% powierzchni). Łączna powierzchnia lasów to 2755 ha, a parków i Plant – ok. 600 ha. Główne parki skupione są w centrum na tzw. Plantach wokół Starówki, gdzie po likwidacji średniowiecznych umocnień w XIX wieku wygospodarowano strefę zieleni wokół Starego Miasta.

Poza tym w Toruniu znajduje się kilkanaście innych parków. Największymi terenami rekreacyjnym są Barbarka, ze szkołą leśną, urządzeniami rekreacyjnymi, placami zabaw; niedawno zagospodarowane Błonia Wisły oraz trzy rezerwaty. Najstarszymi terenami zielonymi są Park Miejski na Bydgoskim Przedmieściu, Park na Bielawach założony w XVIII wieku oraz najstarszy w Polsce Ogród Zoobotaniczny z 1797.

edytuj Rezerwaty

W Toruniu znajdują się trzy rezerwaty: najstarszy, z 1924 rezerwat leśny Las Piwnicki; najdłuższy rezerwat ichtiologiczny w Polsce - Rezerwat na rzece Drwęcy z 1961 (z ginącym minogiem rzecznym) oraz unikalnie położony w centrum miasta rezerwat leśny Kępa Bazarowa z 1987, na wiślanej wyspie, naprzeciwko toruńskiej Starówki.

edytuj Rzeki, jeziora i inne obiekty wodne

Zobacz więcej w osobnych artykułach: Rzeki Torunia i okolic, Jeziora Torunia i okolic, Powodzie i regulacja Wisły w Toruniu.

Najważniejszą rzeką Torunia jest dzieląca miasto na dwie części Wisła, dzięki niej Starówka zyskuje malownicze położenie. Drugą co do wielkości jest Drwęca, a trzecią Struga Toruńska, dopływająca do Starówki, gdzie jej fragmenty są wyeksponowane w budynkach i chodnikach.

Największym jeziorem w Toruniu jest Jezioro Nagus na Rudaku, później Kaszownik obok Starówki i kilka mniejszych. Największymi kąpieliskami w okolicy Torunia są Osiek, jezioro Kamionki, Okonin, Górsk i Jezioro Chełmżyńskie.

W Toruniu znajduje się także sześć przystani, na terenie czterech portów rzecznych (Port Drzewny, Port Zimowy, AZS i Budowlani), wszystkie na rzece Wiśle.

edytuj Osiedla

Kamienica na skrzyżowaniu ulic Łaziennej i Szerokiej

Kruchta i wieża kościoła św. Jakuba

Dawny ratusz Podgórza z 1907 r

Dom Eskenów

edytuj W obrębie granic administracyjnych

• osiedla na prawym brzegu Wisły
  • Barbarka
  • Bielany: Brzezina, Osiedle Św. Józefa, Osiedle Św. Klemensa, Osiedle Uniwersyteckie – campus, Osiedle Fałata, Osiedle Przy Lesie.
  • Bielawy
  • Bydgoskie Przedmieście: Osiedle Kochanowskiego, Osiedle Reja, Zieleniec, Rybaki, Błonia
  • Chełmińskie Przedmieście: Osiedle Młodych, Osiedle Bema, Koniuchy, Osiedle Dekerta, Śródmieście
  • Grębocin: Abisynia, Osiedle Nasze, Osiedle Nad Strugą, Cegielnia
  • Jakubskie Przedmieście: Słoneczne Tarasy, Winnica
  • Jar
  • Kaszczorek
  • Katarzynka: Hutowo
  • Mokre Przedmieście: Osiedle Chrobrego, Osiedle Kościuszki, Pod Dębową Górą
  • Na Skarpie: Anna, Bożena I, Bożena II, Karolina, Regina, Maciej, Nad Doliną
  • Port Drzewny
  • Rubinkowo: Rubinkowo I, Rubinkowo II, PZWANN
  • Starówka (część Torunia, umieszczona na Liście Światowego Dziedzictwa Kulturowego UNESCO): Stare Miasto, Nowe Miasto, Bulwar Filadelfijski, Planty
  • Wrzosy: Wrzosy, Wrzosy II, Wrzosy-Słoneczna, Wrzosy-Gromadzka, Wrzosy-Leśna Polana
• osiedla na lewym brzegu Wisły
  • Czerniewice: Osiedle Solanki
  • Glinki
  • Kluczyki: Betonki
  • Podgórz: Osiedle Letnie
  • Rudak
  • Stawki: Stawki Północne, Stawki Południowe, Piaski
  • Kępa Bazarowa: Majdany, Mała Wisełka

edytuj Przedmieścia Torunia

Osiedla zwarte na terenie przyległych gmin związane bezpośrednio z miastem:

• Prawobrzeżna część Wisły:
  • Przysiek, Rozgarty
  • Górsk, Stary Toruń, Czarne Błoto
  • Łysomice, Papowo Toruńskie, Lulkowo, Różankowo
  • Grębocin
  • Lubicz, Krobia
  • Brzozówka, Głogowo
  • Złotoria, Grabowiec, Kopanino
• Lewobrzeżna część Wisły:
  • Brzoza
  • Mała Nieszawka i Wielka Nieszawka
  • Cierpice, Cierpiszewo, Kąkol

edytuj Gminy podmiejskie

Od początku lat 90. XX wieku znacząco rośnie liczba mieszkańców zurbanizowanych osiedli podmiejskich wokół Torunia: Przysiek-Rozgarty, Złotoria, Lubicz, Grębocin, Mała i Wielka Nieszawka, Łysomice. Do najważniejszych gmin podmiejskich, bezpośrednio związanych z Toruniem należą Gmina Lubicz, Gmina Zławieś Wielka, Gmina Łysomice, Gmina Wielka Nieszawka.

Od 1993 do 2007 liczba mieszkańców tych gmin wzrosła ponad dwukrotnie. Liczebność mieszkańców gmin sąsiadujących z Toruniem to ponad 55 tys. osób, z czego na osiedlach posiadających bezpośrednie związki funkcjonalno-przestrzenne z Toruniem – ponad 45 tys. osób. Proces ten jest wynikiem:

• braku poszerzania granic miasta Torunia od prawie 40 lat, a z niektórych kierunków – od 60-70 lat,
• braku terenów inwestycyjnych i budowlanych w mieście,
• migracji ze ścisłych granic miasta w poszukiwaniu większych działek i nowych terenów,
• znaczącego wzrostu zainteresowania inwestorów Toruniem i jego okolicami,

edytuj Demografia

Na dzień 31 grudnia 2006 roku zameldowano na stałe 196 045 oraz zameldowano czasowo 7 681 mieszkańców, razem 203 729 mieszkańców.

Toruń jest miastem osób młodych. Posiada społeczeństwo znacznie poniżej średniej wieku w porównaniu z regionem czy krajem. Proporcja osób czynnych zawodowo w stosunku do osób w wieku poprodukcyjnym jest najbardziej korzystna w regionie. W Toruniu występuje duża dysproporcja płci – na 100 mężczyzn przypada prawie 115 kobiet.

Zobacz więcej w osobnym artykule: Ludność Torunia.

edytuj Zabytki, atrakcje turystyczne

Zobacz więcej w osobnych artykułach: Zabytki Torunia, Szlaki turystyczne Torunia i okolic, Nieistniejące zabytki Torunia.

Stare Miasto w Toruniu widziane z wieży ratusza

Reprezentacyjny deptak Torunia – ul. Królowej Jadwigi

Katedra świętych Janów

Katedra świętych Janów widziana z mostu drogowego

Dawna piekarnia i magazyn prowiantowy Twierdzy Toruń

edytuj Zespół staromiejski

Zespół staromiejski Torunia jest jednym z najcenniejszych zespołów zabytkowych w Polsce. W 1997 został on wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego UNESCO. Obejmuje Stare i Nowe Miasto, z zachowanym prawie bez zmian XIII-wiecznym układem urbanistycznym.

Główne zabytki:

• kościoły gotyckie:
  • św. św. Janów Chrzciciela i Ewangelisty
  • pofranciszkański Wniebowzięcia NMP
  • św. Jakuba
• Rynek Staromiejski w Toruniu i Ratusz Staromiejski w Toruniu
• Rynek Nowomiejski w Toruniu
• pozostałości średniowiecznych obwarowań miejskich: fragmenty murów, budowanych od połowy XIII, rozbudowywanych i modernizowanych do XV w., zachowały się m.in. odcinki wzdłuż Wisły i ulicy Podmurnej oraz bramy Mostowa, Klasztorna i Żeglarska, kilka baszt (wśród nich m.in. Krzywa Wieża, Monstrancja, Gołębnik, Żuraw, Koci Łeb)
• ruiny zamku krzyżackiego
• gotycki most, jeden z nielicznych w Polsce, pod ulicą Most Pauliński
• zespół gotyckich kamienic mieszczańskich z XIV-XVI w., w tym m.in. Dom Kopernika (XV w.), Dom Eskenów (XIV w., przebudowany w XVI i XIX w.) oraz kamienice przy ul. Łaziennej, Małe Garbary, Mostowej, Szczytnej, Szerokiej, Szewskiej, Wielkie Garbary, Żeglarskiej.
• barokowe pałace miejskie: pałac Dąmbskich, o bogato zdobionej fasadzie z roku 1693, Fengera (1742, przebudowany w XIX w.), Meissnera (1739, przebudowany ok. 1800)
• Kamienica Pod Gwiazdą, dom z XV w. przez krótki czas będący własnością znanego humanisty Filipa Kallimacha, przebudowywany w XVII w., fasada o dekoracji stiukowej z 1697 r.
• kościół poewangelicki św. Ducha
• kościół poewangelicki Trójcy św.
• spichrze z XIV-XVIII w. (w tym najlepiej zachowany w Polsce spichrz gotycki)
• Pomnik Mikołaja Kopernika
• Dwór Artusa w Toruniu, monumentalny neorenesansowy gmach (1889-1891, R. Schmidt) położony w południowej części Rynku Staromiejskiego – obecnie Centrum Kultury
• Teatr im. W. Horzycy – powstały w 1904, neobarokowo-secesyjny, dzieło wiedeńskich architektów specjalizujących się w projektowaniu budynków teatralnych, F. Fellnera i H. Helmera
• siedziba Towarzystwa Naukowego w Toruniu z 1881.
• neogotyckie kościoły: garnizonowy św. Katarzyny z 1897, ewangelicko-augsburski św. Szczepana z 1903.

edytuj Inne osiedla, okolice Torunia

Poza zespołem Starego Miasta znajdują się również liczne zabytki:

• ruiny zamku Dybowskiego
• ruiny zamku w Złotorii
• zespół obiektów pruskiej Twierdzy Toruń z XIX-XX wieku (ponad 200 obiektów, w tym 15 fortów)
• Kościół św. Józefa w Toruniu
• najstarszy w Polsce Ogród Zoobotaniczny z 1797
• dzielnica secesyjna (Bydgoskie)
• budownictwo szachulcowe (Chełmińskie)
• kaplica polskokatolicka Narodzenia Najświętszej Maryi Panny
• zabytkowe kościoły: Podgórz, Kaszczorek, Bielany, Barbarka, Mokre

Zobacz też: Piernikowa Aleja Gwiazd na Rynku Staromiejskim

edytuj Kultura i sztuka

Stare Miasto w Toruniu

Kultura i sztuka to charakterystyczne cechy Torunia, główne przyczyny czyniące Toruń miastem znanym w Polsce i w Europie. Toruń należy do miast, gdzie życie kulturalne jest bogate, a czas wolny łatwy do zagospodarowania. Kilkanaście kin i teatrów (w Toruniu działa 7 kin, w tym jeden multipleks, a dla porównania w większym o 10 tys. mieszkańców Radomiu działa tylko jedno kino, multipleks z 5 salami) , kilkadziesiąt różnorodnych festiwali, kilkanaście muzeów, kilkadziesiąt galerii, Planetarium, Orbitarium – spowodowały, że Toruń sięga w tej dziedzinie po najwyższe laury, a we wszelkich rankingach jest postrzegany jako idealne miejsce do życia i spędzania wolnego czasu.

Największa ilość imprez kulturalnych skupia się na zabytkowej Starówce^{potrzebne źródło}.

edytuj Zabiegi o status Europejskiej Stolicy Kultury 2016

Zobacz więcej w osobnym artykule: Europejska Stolica Kultury.

Władze Torunia postanowiły ubiegać się o tytuł Europejskiej Stolicy Kultury roku 2016. Tytuł ten posiadało tylko jedno polskie miasto (Kraków w 2000), a w 2016 Toruń będzie miał czterech konkurentów.

Głównymi atutami Torunia są spuścizna kulturowa, ogromne nagromadzenie zabytków, instytucje kultury i nauki, tradycje miasta pogranicza, wielcy naukowcy (Mikołaj Kopernik), pozycja toruńskiego uniwersytetu oraz wpis na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego UNESCO.

Secesyjny Teatr Wilama Horzycy nocą, gospodarz Festiwalu Kontakt od 1991

Muszla koncertowa Teatru Wiktoria w Toruniu w 1903

Festiwal w Teatrze Wiczy w Toruniu

Teatry uliczne w Toruniu

edytuj Teatry i kina

edytuj Teatry

Zobacz więcej w osobnym artykule: Teatry w Toruniu.

Toruń posiada teatr dramatyczny – Teatr im. Wilama Horzycy, który jest jedną z najstarszych i najbardziej znanych i utytułowanych placówek w Polsce, goszczącą kilka dużych przedsięwzięć teatralnych (Festiwal Kontakt czy Festiwal Pobocza Teatru).

Toruń posiada również trzy sceny dziecięce – Teatr Baj Pomorski, Teatr Vaśka i Teatr Lalek Zaczarowany Świat. Najsłynniejszy z nich, Baj Pomorski, poza dziesiątkami przedstawień dla dzieci i organizacją Międzynarodowych Toruńskich Spotkań Teatrów Lalek, jest także kolejną toruńską sceną dla dorosłych.

Toruń posiada także teatry muzyczne – Teatr Muzyczny Mała Rewia, Studencki Teatr Tańca oraz Teatr Tańca Akro w Toruniu. Liczne są także impresariaty i inne grupy teatralne – Scena Młodych Studio P, Teatr Magma, Teatr Wróbli, Akademia Teatru Młodego Widza czy studenckie Perpetuum Mobile i Teatr Tempestas.

W Toruniu działają również teatry alternatywne – Teatr Wiczy oraz Plastyczny Teatr Symbolu. Ten pierwszy reprezentuje twórczość alternatywną, organizuje Festiwalu Teatrów Ulicznych Bulwar. Swoje spektakle prezentował w 100 miastach w Polsce i Europie. Drugi, założony został w 1991 roku przez Romana Roka. Występował z nim m.in. na festiwalach na poznańskiej Malcie, Sztuce Ulicy w Warszawie oraz przeglądach w Olsztynie, Łodzi i Tczewie.

edytuj Kina

• Kino Centrum - kino znajdujące się w Centrum Sztuki Współczesnej Znaki Czasu
• Cinema City – multipleks, posiada 12 sal i około 2600 miejsc
• Nasze Kino – kameralne kino na Starówce, wyświetla często obrazy dla mniejszej widowni, zamknięte seanse
• Kinoteatr Grunwald (dawniej garnizonowe) – ze sceną teatralną, często organizuje imprezy artystyczne, muzyczne i teatralne (m.in. Toruńskie Warsztaty Gospel), przeglądy filmowe
• Niebieski Kocyk – kino na Bielanach, w miasteczku uniwersyteckim, repertuar typowo studencki, awangardowy.
• Kino Diecezjalne – prowadzone przez Diecezję Toruńską, repertuar religijny, historyczny, patriotyczny. Znajduje się w podziemiach kościoła św. Józefa na Bielanach
• Kino Letnie – czynne w sezonie, na dziedzińcu Ratusza Staromiejskiego, stanowi atrakcję dla turystów (filmy wyświetlane są pod gołym niebem, po zmierzchu)

edytuj Imprezy i festiwale

Zobacz więcej w osobnym artykule: Festiwale w Toruniu.

Pośród festiwali teatralnych najbardziej znany w kraju jest Międzynarodowy Festiwal Teatralny "Kontakt", odbywający się od 1991. Teatr studencki reprezentują Akademickie Spotkania Teatralne Klamra, alternatywny – Ogólnopolski Festiwal Teatralny Pobocza Teatru, uliczny –