Budapeszt.html |
| | | ca | | | de | | | en | | | es | | | fr | | | it | | | nl | | | no | | | pl | | | pt | | | ru | | | ro | | | fi | | | sv | | | tr | | | vo | | |
| |  |
Współrzędne: 47°30' N 19°03' E
| Budapeszt | |||||
|
|||||
 Zdjęcie lotnicze Budapesztu |
|||||
| Państwo |  Węgry |
||||
| Komitat | Budapeszt | ||||
| Burmistrz | Gábor Demszky | ||||
| Powierzchnia | 525,2 km² | ||||
| Położenie | 47° 30' N 19° 03' E |
||||
| Wysokość | 102 m n.p.m. | ||||
| Ludność (2006) • liczba ludności • gęstość |
1 698 106 3233 os./km² |
||||
| Nr kierunkowy | 1 | ||||
| Podział miasta | 23 dzielnice | ||||
| Miasta partnerskie |  Berlin (Niemcy )
|
||||
|
Położenie na mapie Węgier
  Budapeszt
|
|||||
 Galeria zdjęć w Wikimedia Commons |
|||||
| Strona internetowa | |||||
Budapeszt (węg. Budapest, cyg. Peszta, przymiotnik: budapeszteński) – miasto na Węgrzech położone w północnej części kraju, nad Dunajem. Stolica Republiki Węgierskiej. Do XIX wieku trzy osobne miasta: Buda i Óbuda na prawym brzegu Dunaju oraz Peszt – na lewym.
Spis treści |
edytuj Dane ogólne
Budapeszt jest jedną z najważniejszych metropolii Europy Środkowej. Wielki ośrodek kulturalny (Biblioteka Narodowa, liczne muzea, galerie, teatry, 2 opery) i naukowy (Akademia Nauk, uniwersytet (od 1635), politechnika (od 1782), Akademia Sztuk Pięknych, wiele innych uczelni i instytutów badawczych). Ważny ośrodek turystyczny (gorące źródła mineralne). Na Wyspie Małgorzaty znajduje się wielki kompleks balneologiczny. W dzielnicy Kőbánya znajduje się polski kościół i Dom Polski, wybudowany staraniem tamtejszej Polonii.
edytuj Warunki przyrodnicze
Dunaj, który przepływa przez miasto od północy na południe na długości 28 km, tworzy kilka wysp; najbardziej znane z nich to wyspa Małgorzaty (węg. Margit-sziget) i wyspa Csepel (Csepel-sziget). Średni przypływ wody w Dunaju wynosi 2330 m³/s. Rzeka dzieli miasto na dwie wyraźnie różniące się części. Lewobrzeżny Peszt położony jest na równinie, prawobrzeżna Buda na wzgórzach (Budai-hegység) osiągających na terenie miasta wysokość 527 m (János-hegy). Najniższym miejscem miasta jest powierzchnia Dunaju (98 m). Centrum miasta leży na wysokości 105 m. We wzgórzach budańskich znajduje się kilka dostępnych dla turystów jaskiń (Pálvölgyi-barlang, Mátyás-barlang). W mieście występują źródła termalne. Klimat jest środkowoeuropejski, nieco kontynentalny. Średnia temperatura stycznia -2°C, czerwca 22°C, roczna suma opadów 629 mm, od kwietnia od września liczba godzin słonecznych dziennie przekracza 24
edytuj Historia
Zobacz więcej w osobnym artykule: Kalendarium historii Budapesztu.edytuj Okres rzymski
W I. wieku u źródeł przy Wzgórzu Gellérta osiedlili się Celtowie. Około roku 89 na północ od dzisiejszego centrum Rzymianie założyli osadę Aquincum. Dla ochrony przeprawy przez Dunaj na lewym brzegu powstała twierdza Contra Aquincum (w pobliżu dzisiejszego Placu 15. Marca). W Aquincum umieszczono załogę zbrojną. W roku 106 Aquincum stało się stolicą prowincji Pannonia Inferior (liczyło 20000 mieszkańców). Upadek Rzymu i wędrówka ludów spowodowały wyludnienie Aquincum. W Panonii mieszkali Hunowie, Ostrogoci, Longobardowie, Awarzy, Słowianie a w początku X. wieku osiedli się tam Węgrzy.
edytuj Średniowieczne miasto
Gdy w początku 10. wieku w Panonii osiedlili się Węgrzy, Buda staje się jedną z głównych osad (miejsce to zostanie później nazwane Starą Budą, węg. Óbuda). Pochodzenie nazwy jest tłumaczone różnie: od imienia młodszego brata Arpada - Budy bądź od słowiańskiego słowa oznaczającego budynek. W późniejszych okresach Buda stała się jednym z głównych siedzib węgierskich władców (obok Ostrzyhomia i Székesfehérváru. W roku 1046 w czasie powstania pogańskiego na wzgórzu budańskim został zamęczony biskup Gerhard (węg. Gellért) - od jego imienia pochodzi nazwa Wzgórze Gellérta. Na lewym brzegu w roku 1148 powstaje Peszt (chociaż istnieją ślady wcześniejszego słowiańskiego osadnictwa, o czym świadczy także etymologia nazwy). Rozwój miasta został zahamowany przez najazd tatarski w roku 1242 r., który spustoszył całą środkowowschodnią Europę. Król węgierski Bela IV nakazał później wybudować w całym kraju kamienne twierdze. Jedna z takich twierdz stanęła na południe od Óbudy w miejscu dzisiejszego Wzgórza Zamkowego (Várhegy). Stąd od roku 1261 do XVI. wieku władali węgierscy królowie. Wokół powstało miasto - Buda.
edytuj Okres rozkwitu
Buda i Peszt rozwijały się szczególnie za panowania Zygmunta Luksemburskiego (założenie uniwersytetu w 1395) i Macieja Korwina (pierwsza drukarnia 1473). Za czasów Jagiellonów budapeszteńskie trójmiasto liczyło 25 - 30 tys. mieszkańców i należało wraz z Pragą, Wiedniem i Krakowem do największych miast Europy. Miasto było znaczącym ośrodkiem handlu bydłem i winem. Wszystko zmieniła okupacja turecka.
edytuj Okupacja turecka
Po zwycięstwie w bitwie pod Mohaczem w roku 1526 Turcy bardzo szybko opanowali większą część Węgier. Buda stała się od roku 1541 na półtora stulecia z metropolii miastem prowincjonalnym - siedzibą budańskiego paszału. Większość kościołów została zamieniona w meczety bądź zburzona, duża część węgierskich i niemieckich mieszkańców wyjechała. W ich miejsce przyjechali Serbowie, Ormianie i Grecy. Najwięcej Serbów mieszkało w dzielnicy Tabán, na południe od zamku. O serbskiej obecności przypominają prawosławne cerkwie w Budapeszcie czy Szentendre, a także nazwy miejscowości rozpoczynające się na Rác (co jest starym węgierskim oznaczeniem Serbów), np. miejscowość Ráckeve. W Budapeszcie doskonałym przykładem jest również kąpielisko lecznicze Rác fürdő w I. dzielnicy. Można dostrzec także ślady obecności Turków - mahometańskim miejscem pielgrzymkowym jest do dziś mauzoleum derwisza Güla Báby (Gül Bába türbe) z lat 40. XVI w. w dzielnicy Rózsadomb na północ od zamku. Wiele do dziś czynnych łaźni pochodzi z czasów najazdu Tureckiego.
edytuj Pod władzą Habsburgów
Dopiero w roku 1686 roku po ciężkim sześciotygodniowym oblężeniu Buda została zdobyta przez wojska habsburskie i większość Węgier wyzwolona spod tureckiej okupacji. Miasto szybko otrząsnęło się z wojennych ruin i zaczęło się szybko rozwijać. Główne urzędy węgierskie zostały przeniesione z Bratysławy do Budy. Do końca XVIII wieku Trójmiasto liczyło ok. 40 tys. obywateli i zyskiwało coraz większe znaczenie na arenie międzynarodowej. Modernizacja Pestu i Budy wiele zawdzięcza Stefanowi Széchenyiemu - przykładowo zainicjował budowę pierwszego (łańcuchowego) mostu przez Dunaj, który dziś nosi jego imię. W czasie rewolucji węgierskiej w latach 1848-1849 Trójmiasto zjednoczyło się w jedno miasto, jednak po stłumieniu powstania odwołano połączenie miast a na wzgórzu Gellerta wybudowano cytadelę, mającą zastraszyć Węgrów. Po utworzeniu Austro-Węgier Trójmiasto (Pest, Buda i Obuda) połączyła się 1 stycznia 1873 w Budapeszt.
edytuj Rosnąca metropolia
Głównie Pest rozwinął się szybko w nowoczesne miasto konkurujące z Wiedniem. Powstały szerokie bulwary i przedmieścia z parkami. Liczba mieszkańców Pesztu powiększyła się dwudziestokrotnie w czasie XIX wieku. Obok Węgrów mieszkali tu także Niemcy i Żydzi, duży był także napływ Słowaków.
edytuj Okres międzywojenny
Porażka w pierwszej wojnie światowej i rozpad Austro-Węgier były ciężkim wstrząsem, dodatkowo w roku 1919 rządy objęli komuniści. Państwo Węgierskie utraciło prawie 2/3 swojego terytorium i metropolia budapeszteńska okazała się nieproporcjonalnie wielka w stosunku do państwa. Mimo to Budapeszt stale się powiększał. W roku 1930 liczba mieszkańców przekroczyła milion.
edytuj II wojna światowa
II wojna światowa pozostawiła w mieście olbrzymie szkody. Mimo wysiłków szwedzkiego dyplomaty Raoula Wallenberga większość Żydów została wywieziona do obozów, głównie do Auschwitz-Birkenau, gdzie większość została zabita w komorach gazowych. W roku 1944 ustępująca armia niemiecka wysadziła wszystkie mosty na Dunaju w Budapeszcie i przez następnych 6 miesięcy broniła się na jego prawym brzegu.
edytuj Rządy komunistyczne
W roku 1950 wprowadzono aktualny do dziś podział miasta na dzielnice. Na jesieni 1956 roku Budapeszt stał się ośrodkiem rewolucji przeciw władzy komunistycznej. Powstanie ludowe zostało krwawo stłumione przez sowieckie czołgi. W połowie lat 80. Budapeszt osiągnął maksymalną liczbę mieszkańców (2,1 mln).
W nocy z 18 na 19 września 2006 r. doszło przed gmachem telewizji publicznej do starć między demonstrantami a policją (wywołanymi skandalem politycznym wokół premiera Węgier Ferenca Gyurcsánya). Rannych zostało ok. 150 osób.
edytuj Podział administracyjny
Budapeszt jest podzielony na 23 dzielnice oznaczone liczbami rzymskimi. Numeracja jest zgodna z ruchem wskazówek zegara zaczynając od środka. Podział ten pochodzi z roku 1950, wydzielono wtedy 22 dzielnice, później utworzono jeszcze dzielnicę XXIII. Od roku 1990 burmistrzem jest Gábor Demszky.
edytuj Najważniejsze obiekty
- zamek królewski z XIII wieku, w którym to mieści się kilka muzeów
- gotycki kościół Macieja (pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny), z wysoką, smukłą wieżą. Miejsce koronacji królów Węgier
- łaźnia turecka z XVI wieku
- mauzoleum Gul Baba z XVI w.
- barokowe pałace i kościoły (m.in. Paulinów, św. Anny, Elżbietanek)
- secesyjne i neoklasyczne gmachy publiczne (parlament, opera, Muzeum Narodowe)
- Most łańcuchowy w Budapeszcie
- Wielka Synagoga w Budapeszcie - największa w Europie
- Pomnik Wyzwolenia na Wzgórzu Gellerta
- Bazylika św. Stefana w Budapeszcie
- Hősök tere (Plac Bohaterów) z Muzeum Sztuk Pięknych (Szépművészeti Múzeum), w którym znajduje się bogata kolekcja malarstwa europejskiego
- Zamek Vajdahunyad
edytuj Gospodarka
Wielki ośrodek przemysłowy (60% produkcji krajowej), m.in. zakłady autobusów Ikarus, taboru kolejowego Mavag, wytwórnie motocykli, statków rzecznych, farmaceutyków, przemysł metalurgiczny, maszynowy, elektrotechniczny, spożywczy, chemiczny, włókienniczy. Ważny ośrodek handlowo-finansowy (banki, giełda).
edytuj Transport
Budapeszt jest węzłem komunikacyjnym o międzynarodowym znaczeniu drogowym, kolejowym, rzecznym i lotniczym (najstarsze metro w Europie kontynentalnej, dworce kolejowe Keleti, Déli, Nyugati, Budapest Ferencváros, Budapest Józsefvárosi i inne), port rzeczny Csepel, Międzynarodowy Port Lotniczy Ferihegy).
edytuj Demografia
| Rok | Liczba ludności |
|---|---|
| 1800 | 54 200 |
| 1830 | 102 700 |
| 1850 | 178 000 |
| 1880 | 370 800 |
| 1900 | 733 400 |
| 1925 | 957 800 |
| 1990 | 2 016 100 |
| 2005 | 1 695 000 |
| 2006 | 1 700 019 |
edytuj Dzielnice Budapesztu
- Tabán, Vár – I
- Rózsadomb, Pasarét – II
- Óbuda – III
- Újpest – IV
- Belváros, Lipótváros – V
- Terézváros – VI
- Erzsébetváros – VII
- Józsefváros – VIII
- Ferencváros – IX
- Kőbánya – X
- Újbuda – XI (Kelenvölgy, Kelenföld, Lágymányos, Albertfalva, Gellérthegy, Sashegy, Gazdagrét, Őrmező)
- Hegyvidék – XII
- Újlipótváros, Angyalföld – XIII
- Zugló – XIV (Alsórákos, Herminamező, Istvánmező, Kiszugló, Nagyzugló, Rákosfalva, Törökőr, Városliget)
- Rákospalota, Pestújhely, Újpalota – XV
- Mátyásföld, Sashalom, Cinkota – XVI
- Rákosmente – XVII (Rákoskeresztúr, Rákoscsaba, Rákosliget, Rákoshegy, Rákoskert)
- Pestszentlőrinc – XVIII
- Kispest – XIX
- Pesterzsébet – XX
- Csepel – XXI
- Budatétény, Nagytétény, Budafok – XXII
- Soroksár – XXIII
edytuj Kultura
edytuj Muzea
- Magyar Nemzeti Múzeum (Węgierskie Muzeum Narodowe)
- Szépművészeti Múzeum
- Budapesti Történeti Múzeum (Muzeum Historyczne Budapesztu)
edytuj Teatry
- Nemzeti Színház (Narodowy)
- Magyar Állami Operaház (Opera)
- Vígszínház (komediowy)
- Lasertheater (teatr laserowy w planetarium, wyświetlający sześć razy w tygodniu światła do muzyki znanych wykonawców)
edytuj Linki zewnętrzne
- Budapest Portál
- Budapeszt i Węgry – przewodnik
- Secesyjny Budapeszt - strona poświęcona secesyjnej architekturze Budapesztu.
Bács-Kiskun • Baranya • Békés • Borsod-Abaúj-Zemplén • Csongrád • Fejér • Győr-Moson-Sopron • Hajdú-Bihar • Heves • Jász-Nagykun-Szolnok • Komárom-Esztergom • Nógrád • Pest • Somogy • Szabolcs-Szatmár-Bereg • Tolna • Vas • Veszprém • Zala
Budapeszt
|
|||||||||||||||||||